Dirofilarioza skórna

Dirofliariozę skórną wywołuje nicień filariowy Dirofilaria repens, bliski krewny Dirofilaria immitis, tzw. nicienia sercowego. Podobnie jak D. immitis, D. repens są przenoszone poprzez ukąszenie komara.

Dirofilaria repens jest patogenem odzwierzęcym, chociaż nie przenosi się bezpośrednio z psa na człowieka, ale przez wektory w postaci komarów. U ludzi zarażenie zwykle objawia się podskórnym guzkiem w górnej części ciała, w pobliżu oczu oraz pod spojówką. Rzadziej może dojść do zajęcia narządów wewnętrznych, w tym płuc. Zgłoszenia przypadków zachorowań u ludzi napływają z ponad 30 krajów. W Europie najwięcej zachorowań odnotowuje się we Włoszech, Francji, Grecji i w Ukrainie.

Patogeny

Dirofilaria repens (Nematoda: Filaroidea, Onchocercidae) jest to białawy i nitkowaty robak (samiec 5-7 cm, samica 6-17 cm), który jako dorosły osobnik bytuje głównie w podskórnej tkance łącznej psa. Innymi zwierzętami narażonymi na zarażenie są lis rudy (Vulpes vulpes) i rzadziej kot. Mikrofilarie znajdują się we krwi obwodowej, gdzie czekają na zassanie przez komara.

Epidemiologia

Dirofilarioza skórna występuje w krajach Starego Świata, a w szczególności w subregionie śródziemnomorskim, Azji Południowej i Afryce Subsaharyjskiej. W Europie głównym żywicielem jest pies. Regiony europejskie, w których choroba ma charakter endemiczny, obejmują Hiszpanię, Francję, Włochy, Półwysep Bałkański, Słowację, Rumunię, Ukrainę i Rosję, ale w międzyczasie odnotowano również przypadki zachorowań w Portugalii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Polsce, na Łotwie itd. (patrz mapa występowania CVBD w Europie).

W Europie znanymi wektorami Dirofilaria repens są komary z rodzajów Anopheles, Aedes, Culex i Coquillettidia, przy czym w Europie Południowej jako główne wektory wskazywane są Culex pipiens pipiens i Aedes albopictus.

Przenoszenie

Podobnie jak w przypadku Dirofilaria immitis, larwy trzeciego stadium Dirofilaria repens (L3) są przenoszone do organizmu psa podczas zasysania krwi przez komary (głównie gatunki Anopheles i Aedes, ale także Culex). W organizmie żywiciela kręgowego larwy rozwijają się i dojrzewają do postaci dorosłej, która następnie wytwarza swoje potomstwo, tzw. mikrofilarie. Mikrofilariami zarażają się komary, które pobierają krew od zarażonego zwierzęcia. Następnie larwy nicieni rozwijają się wewnątrz ektopasożyta do postaci L3, która może się przenieść na kolejnego ssaka. Proces rozwoju jest zależny od temperatury i przy temperaturze powyżej 22°C trwa od 8 do 20 dni. W temperaturze 18°C okres rozwoju wynosi 28 dni. W organizmie żywiciela ssaka L3 migrują do tkanki podskórnej i tam dalej się rozwijają.

U psów okres prepatentny wynosi 189-239 dni (Webber i Hawking, 1955), chociaż w nowszych badaniach pierwsze mikrofilarie znaleziono w krwiobiegu w 164. dniu po zarażeniu (Petry et al., 2015). Nicienie Dirofilaria repens mogą żyć do dziesięciu lat (średnio od dwóch do czterech lat), a samice potencjalnie produkują mikrofilarie przez cały okres swojego życia.

Patogeneza

Po transmisji larw trzeciego stadium Dirofilaria repens (L3) podczas żerowania zarażonej samicy komara larwy L3 migrują do tkanki podskórnej lub łącznej żywiciela ssaka i przechodzą dwie dodatkowe wylinki (z L3 do L4 i do postaci przeddojrzałej), przekształcając się ostatecznie w osobniki dorosłe. Zazwyczaj żywego pasożyta nie otacza żadna reakcja zapalna ani łącznotkankowa otoczka, która jest widoczna jako aktywny ruch pod łącznotkankową warstwą surowiczą. Chociaż zarażenie taką chorobą jak dirofilarioza skórna u psa bardzo często przebiega bezobjawowo, opisano wiele nieswoistych zmian skórnych, takich jak guzki skórne, świąd, ścieńczenie, swędzenie, a także ogólne osłabienie organizmu. 

Diagnostyka

Dorosłe osobniki

Ponieważ Dirofilaria repens bytuje głównie w tkance podskórnej, małe, bezbolesne guzki o różnej lokalizacji można badać chirurgicznie. Próbki można utrwalić w 5% roztworze formaldehydu lub w alkoholu.

Dorosłe robaki są długie i białawe, bez żadnych wyraźnych cech charakterystycznych. Samce osiągają długość około 5-7 cm, a samice około 10-17 cm. W powiększeniu można zaobserwować, że samce posiadają mnóstwo małych brodawek ułożonych w kształt litery „v” oraz dwie nierówne wypustki na końcu ogonowym.

Mikrofilarie

W celu wykrycia mikrofilarii próbki krwi powinny być zabezpieczone przed koagulacją za pomocą EDTA lub heparyny. Próbki te należy poddać obróbce w celu usunięcia innych składników komórkowych. Można to zrobić, stosując zmodyfikowaną technikę Knotta (patrz również hasło robaczyca serca). Mikrofilarie mają długość 207-360 µm i szerokość 5-8 µm. Rozmiary mikrofilarii D. repens pokrywają się z rozmiarami mikrofilarii innych gatunków, dlatego też potwierdzenie ich tożsamości wymaga specjalistycznej wiedzy. 

Szczegółowe informacje dotyczące diagnostyki różnicowej mikrofilarii we krwi psów (za: Deplazes, 2006)

1Bucklar et al. (1998); 2Whiteley (1988); 3Olmeda-Garcia and Rodriguez-Rodriguez (1994); 4Ducos de Lahitte (1990); 5metoda: Chalifoux and Hunt (1971); 6Ortega-Mora et al. (1989); 7Euzeby (1981); 8Tarello (2004)

*syn. Acanthocheilonema dracunculoides

*syn. Acanthocheilonema lub Cercopithifilaria grassii; częściej występuje na tkance skórnej

Inaczej niż w przypadku komercyjnie dostępnych systemów testowych do wykrywania krążących antygenów Dirofilaria immitis nie są dostępne podobne specyficzne testy serologiczne dla gatunku D. repens. Opracowano jednak metody molekularne, takie jak multipleks PCR, badające części osobników dorosłych, mikrofilarie (w pełnej krwi lub na bibule filtracyjnej) lub stadia larwalne z komarów będących wektorami.

Objawy kliniczne

U większości zarażonych psów choroba przebiega bezobjawowo. Podczas badania może zostać wykryty mały, bezbolesny, podskórny guzek spowodowany obecnością dorosłego robaka. W diagnostyce różnicowej należy wziąć pod uwagę inne przyczyny obrzęku podskórnego. Lokalizacja obrzęku może zmieniać się w miarę upływu czasu, ponieważ robaki mogą przemieszczać się w tkance podskórnej. Poza bezobjawowym przebiegiem zarażenia opisano również szereg nieswoistych zmian skórnych, takich jak guzki skórne, świąd, ścieńczenie, swędzenie, a także ogólne osłabienie organizmu. Ponadto zmiany mogą występować jako okrągłe, bezwłose obszary z liszajowaceniem, hiperpigmentacją oraz rumieniowymi i łuszczącymi się brzegami. Zmiany można znaleźć również podczas zabiegów chirurgicznych w okolicy lędźwiowo-krzyżowej, okołoodbytniczej i mosznowej, a także w tkance łącznej między mięśniami.

Dirofilarioza skórna leczenie i profilaktyka

Dorosłe robaki zlokalizowane podskórnie w postaci małych, bezbolesnych guzków usuwa się chirurgicznie. Leczenie przeciwrobacze dirofilariozy psów jest wskazane w przypadku psów, u których występują objawy kliniczne, takie jak obrzęk skóry, guzki podskórne i świąd. Wskazane jest również leczenie psów, u których uzyskano wynik pozytywny, w celu zmniejszenia ryzyka transmisji odzwierzęcej. Długotrwałe leczenie (sześć dawek comiesięcznych) z zastosowaniem kombinacji imidakloprydu i moksydektyny w postaci środka spot-on zapewniało skuteczność w zwalczaniu dorosłych stadiów Dirofilaria repens i eliminowało mikrofilarie. Ponadto skuteczną profilaktykę zapewniały preparaty spot-on zawierające moksydektynę.

Ryzyko zarażenia można również zminimalizować poprzez stosowanie leków miejscowych, które odstraszają i zabijają przenoszące chorobę komary. Szczególnie w regionach, w których występują nie tylko komary, ale także muchy piaskowe i kleszcze, bardziej odpowiednie może być stosowanie środków ektopasożytobójczych o szerokim spektrum działania w celu zapobiegania przenoszeniu patogenu.