Znaczenie kontroli masy ciała u kotów z chorobami przewlekłymi

Przyczyny utraty masy ciała

Przyczyny odpowiedzialne za utratę masy ciała w przebiegu chorób są różne, od oczywistych, takich jak zmniejszony apetyt czy zaburzenia wchłaniania, po bardziej złożone, jak kacheksja. Ta ostatnia towarzyszy wielu jednostkom chorobowym, w tym nowotworom, chorobom serca, przewlekłej chorobie nerek oraz niektórym chorobom zakaźnym takim jak mykobakterioza.

U ludzi kacheksję definiuje się jako utratę ponad 10% masy ciała, obejmującą zarówno tkankę tłuszczową, jak i beztłuszczową masę ciała. Zaburzenia metaboliczne rozwijające się w przebiegu kacheksji, podobnie jak dysfunkcje wielu mechanizmów homeostatycznych obserwowane w stanach chorobowych, mogą początkowo stanowić korzystną, adaptacyjną odpowiedź organizmu. Jednak, gdy utrzymują się przez dłuższy czas i wymykają się spod kontroli, stają się niekorzystne i przyczyniają się do pogłębiania procesu chorobowego.

W kacheksji dochodzi do przyspieszonego rozpadu mięśni i tłuszczu, uogólnionego stanu zapalnego oraz zaburzenia równowagi między procesami katabolicznymi i anabolicznymi oraz ich regulacją hormonalną. Dodatkowymi czynnikami u pacjenta z kacheksją może być choroba i/lub związane z wiekiem zmniejszone wchłanianie w przewodzie pokarmowym, stres oksydacyjny oraz potencjalnie zwiększony spoczynkowy metabolizm wynikający ze stanu zapalnego.

Zarówno kacheksja, jak i sarkopenia niewątpliwie występują u zwierząt towarzyszących, jednak ich równoważne definicje nie są dobrze ustalone. (Freeman i wsp. 2012; Saker i wsp. 2021; McGrath i wsp. 2024).
Przez długi czas procesy te nie były dostatecznie uwzględniane w ocenie stanu zdrowia i dobrostanu kotów. Być może wynika to częściowo z nieuświadomionej tendencji do ich pomijania, związanej z brakiem jasnych wytycznych dotyczących oceny, monitorowania i leczenia spadku masy ciała, a zwłaszcza postępującej utraty masy mięśniowej.d (Freeman et al 2012, Saker et al 2021, McGrath et al 2024).

Choroby związane z utratą masy ciała u kotów

Z nielicznymi wyjątkami choroby przewlekłe zwykle prowadzą do utraty masy ciała. W większości przypadków za spadek masy ciała odpowiada więcej niż jeden mechanizm. Aby podejść do problemu w sposób kompleksowy oraz zidentyfikować wszystkie możliwe opcje terapeutyczne, warto w pierwszej kolejności ocenić sytuację przez pryzmat apetytu kota i zaklasyfikować pacjenta do odpowiedniej kategorii:

Zmniejszone spożycie pokarmu

Ból, nudności lub gorączka są najbardziej oczywistymi potencjalnymi przyczynami hiporeksji. O ile gorączkę można łatwo wykryć, o tyle ból i nudności nie zawsze są oczywiste nawet przy dokładnym wywiadzie i badaniu klinicznym. Możliwość występowania jednego lub obu tych czynników zawsze należy brać pod uwagę, kiedy mamy zmianę apetytu. Ból może mieć niemal dowolne źródło, natomiast nudności zwykle są objawem choroby przewodu pokarmowego (w tym trzustki i układu wątrobowo-żółciowego). Duszność często hamuje apetyt, szczególnie tam, gdzie kot zależny jest od oddychania przez jamę ustną w celu uzyskania odpowiedniej wymiany gazowej. Inne potencjalne przyczyny zmniejszonego poboru pokarmu są często pomijane. Koty nie są w stanie zgłaszać zmian lub utraty węchu i smaku, które na podstawie doświadczeń u ludzi w podobnych sytuacjach mogą towarzyszyć np. chorobom jamy ustnej, jamy nosowej, infekcjom wirusowym lub chemioterapii.

Jawna awersja pokarmowa może występować w niektórych przypadkach, niekiedy jako niezamierzona konsekwencja niewłaściwie prowadzonej stymulacji apetytu, pomimo dobrych intencji opiekuna lub lekarza weterynarii. Ponadto schorzenia ośrodkowego układu nerwowego mogą bezpośrednio wpływać na zmniejszenie apetytu. Zarówno poprzez oddziaływanie na ośrodki regulujące łaknienie w podwzgórzu, jak i pośrednio, na skutek zmian w profilu cytokin, zaburzeń równowagi hormonalnej oraz modyfikacji przekaźnictwa neurochemicznego.

Konsekwencje utraty masy ciała

Koty rzadko umierają bezpośrednio z powodu samej utraty masy ciała. Jednak opiekunowie często utożsamiają prawidłową masę ciała i witalność z dobrą jakością życia. Niekontrolowana utrata masy ciała może częściej prowadzić do decyzji o eutanazji, jeśli kot jest postrzegany jako nieszczęśliwy.
Wykazano, że kilka chorób przebiegających z kacheksją wiąże się ze skróceniem długości życia u kotów, w tym nowotwory (Baez i wsp. 2007), niewydolność serca (Finn i wsp. 2010) oraz przewlekła choroba nerek (Freeman i wsp. 2016). Wyższą śmiertelność obserwuje się również u kotów z obniżoną kondycją ciała, niezależnie od przyczyny tego stanu (Teng i wsp. 2018).

W ten sposób powstaje błędne koło: spadek masy mięśniowej prowadzi do osłabienia i zmniejszenia aktywności, co ogranicza pobór kalorii i dalej nasila zanik mięśni oraz utratę tkanki tłuszczowej.

Wczesne wykrywanie utraty masy ciała

Niezamierzona utrata masy ciała często towarzyszy chorobie. U kota młodego lub w wieku średnim spadek masy ciała zazwyczaj uznaje się za nieprawidłowy i traktuje jako powód do poszukiwania przyczyny. Warto jednak zwrócić uwagę również na kota z nadwagą, który pozostaje na stałej, pozornie nieskutecznej diecie, a nagle zaczyna chudnąć.  Nie musi to być powód do radości, lecz sygnał, by sprawdzić, czy nie rozwija się proces chorobowy — powodujący spadek masy ciała, którego nie udawało się osiągnąć samą modyfikacją podaży kalorii.
Ponieważ wraz z wiekiem pewna utrata beztłuszczowej masy ciała jest nieunikniona, u starszych kotów bywa ona automatycznie akceptowana.

Nie wolno jednak przeoczyć możliwości występowania uleczalnej choroby zasadniczej. Traktowanie utraty masy ciała przede wszystkim jako procesu patologicznego sprzyja szybkiemu wdrożeniu odpowiedniej diagnostyki, niezależnie od wieku pacjenta. W jednym z badań wykazano, że utrata masy ciała może poprzedzać rozpoznanie przewlekłej choroby nerek (Freeman i wsp. 2016).

Wczesne wykrycie utraty masy ciała umożliwia rozpoczęcie diagnostyki w momencie, gdy kot jest jeszcze na tyle stabilny klinicznie, aby bezpiecznie poddać się badaniom, a jednocześnie zanim opiekun straci nadzieję i zacznie pesymistycznie oceniać szanse na poprawę stanu zdrowia zwierzęcia. Alternatywnie, jeśli rozważane są określone próby terapeutyczne, wczesne rozpoznanie daje czas na ich wdrożenie i ocenę skuteczności przed podjęciem decyzji o bardziej zaawansowanej diagnostyce, jeśli leczenie nie przyniesie efektu. W przypadku chorób mogących negatywnie wpływać na apetyt, wczesna identyfikacja procesu chorobowego może umożliwić optymalne zaplanowanie interwencji żywieniowej (Saker i wsp. 2021). Przykładowo, choć dieta nerkowa nie jest formalnie wskazana przed osiągnięciem 2. stadium przewlekłej choroby nerek według IRIS, pacjent może łatwiej zaakceptować zmianę diety, jeśli jej elementy zostaną wprowadzone jeszcze w okresie dobrze utrzymanego apetytu.

Ponadto odbudowa utraconej masy ciała jest mniej trudnym zadaniem, jeśli dzięki wczesnemu wykryciu problemu „góra do zdobycia” jest mniejsza. Biorąc pod uwagę różnorodne procesy patofizjologiczne, które mogą wchodzić w grę, zawsze łatwiej jest podjąć leczenie na wczesnym etapie: zanim adaptacyjne procesy metaboliczne staną się niekorzystne, zanim stan zapalny wymknie się spod kontroli oraz zanim utrwalą się wtórne następstwa choroby zasadniczej, które dodatkowo obciążają stan zdrowia kota.